ಶ್ರೀ ವ್ಯಾಸರಾಜರ ನಕ್ಷತ್ರ ಮುಂಡಿಗೆ

ಮುಂಡಿಗೆಗಳು ದಾಸಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗದ ಒಗಟಿನಂತಹ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ ರಚನೆಗಳು. ಇದು ಶ್ರೀ ವ್ಯಾಸರಾಜರ ನಕ್ಷತ್ರ ಮುಂಡಿಗೆ, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನ ಗುಣಗಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಥೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಗುರುಗಳು. 

@giri-chandra

ನಕ್ಷತ್ರಸುತನ ಅನುಜನೊಂದು ದಿನ, ನಕ್ಷತ್ರದೊಳಿದ್ದ ನವನೀತಮಂ ತನ್ ನಕ್ಷತ್ರದಿಂ ತೆಗೆದು, ತನ್ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದಂತೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿರಲು, ಆ ಸಪ್ಪಳವಂ ನಕ್ಷತ್ರ ಪಿಡಿದಿದ್ದ ನಕ್ಷತ್ರಾಖ್ಯನಕ್ಷತ್ರರಾಜಮುಖಿಯೋರ್ವಳ್, ನಕ್ಷತ್ರದಿಂ ಕೇಳಿ ನಕ್ಷತ್ರವಂ ಹಾರಿಸಿ ಕುಪಿಸಿ ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಬರೆ, ನಕ್ಷತ್ರಶಯನ ನಕ್ಷತ್ರಮಂ ಕೊಡದೆ, ತನ್ನ ನಿಜಮಂದಿರದಿಂ ಬೇರೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರದೊಳ್ ನಿಂದ, ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ರಕ್ಷಿಸಲಿ ನಮ್ಮನನವರತ! 

How to understand this complicated riddle? 

• "ನಕ್ಷತ್ರಸುತನು" ಎಂದರೆ "ರೋಹಿಣಿ"ಯ ಪುತ್ರನಾದ ಬಲರಾಮ; ಆ "ನಕ್ಷತ್ರಸುತ"ನ "ಅನುಜ"ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು  ---- ಒಂದು ದಿನ ಆ ಕೃಷ್ಣನು 
• "ನಕ್ಷತ್ರದೊಳಿದ್ದ" -- "ಮಖಾ ನಕ್ಷತ್ರ"ದಂತೆ ಇರುವ ಮಡಕೆಯೊಳಗಿದ್ದ ನವನೀತವನ್ನು, ತನ್ನ "ಹಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರ" ದಿಂದ ತೆಗೆದು -- ಮಡಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮುದ್ದಾದ ಕೈಗಳಿಂದ ತೆಗೆದು
• ತನ್ನ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಬಂದಂತೆ ("ಚಿತ್ತಾ ನಕ್ಷತ್ರ") ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿರಲು -- ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಸೆದಾಡುತ್ತಾ ಗಲಭೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲು
• ಆ ಸಪ್ಪಳವನ್ನು "ನಕ್ಷತ್ರ" ಪಿಡಿದಿದ್ದ -- ಕೈಯಲ್ಲಿ "ಭರಣಿ ನಕ್ಷತ್ರ" (ಕುಂಕುಮದ ಪಾತ್ರೆ) ಹಿಡಿದಿದ್ದ, "ನಕ್ಷತ್ರಾಖ್ಯ" ಅನುರಾಧಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, "ನಕ್ಷತ್ರರಾಜಮುಖಿ" -- ನಕ್ಷತ್ರರಾಜನೆಂದರೆ ಚಂದ್ರ - ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಂತ ಸುಂದರಳಾದ ಒಬ್ಬಳು ಗೋಪಿಕೆ -- ಆ ಶಬ್ಧವನ್ನು ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ, ಕುಂಕುಮದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ (ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ) ಒಬ್ಬ ಗೋಪಿಕಾ ಸ್ತ್ರೀ
• ತನ್ನ ಶ್ರವಣಗಳಿಂದ (ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರ) ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕೋಪದಿಂದ "ಪೂರ್ವ ನಕ್ಷತ್ರ" - ಹುಬ್ಬನ್ನು ಏರಿಸಿ, ಕೋಪಗೊಂಡು ಕೃಷ್ಣನ ಹಿಂದೆ ಓಡತೊಡಗಿದಳು - ತನ್ನ ಕಿವಿಯಿಂದ ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಪಿತಳಾಗಿ, ತನ್ನ ಹುಬ್ಬನ್ನು ಏರಿಸಿ ಬೆನ್ನೆಟ್ಟು ಬಂದರೆ
• "ಆಶ್ಲೇಷ ನಕ್ಷತ್ರ"ನ, ಅನಂತಶೇಷನ, ಮೇಲೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವ ಆ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ, ಅವಳಿಗೆ ಉತ್ತರ (ಉತ್ತರ ನಕ್ಷತ್ರ) ಕೊಡದೆ, "ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಮಂದಿರ" (ಅವನ ಪಾದವೇ ದಾಸರಿಗೆ ನಿಜಮಂದಿರ). "ಮೂಲ ನಕ್ಷತ್ರ"ದಲ್ಲಿ ನಿಂತನಂತೆ -- ಅನಂತಶಯನನಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ, ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರಕೊಡದೇಯೇ, ಆ ಗೋಪಿಕೆಗೆ ಹೆದರಿದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಕಾಲಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನಂತೆ
• ಆ ಲೀಲಾಮಯನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನಮ್ಮನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ರಕ್ಷಿಸಲಿ.
  
  ಒಂದು ದಿನ ಆ ಕೃಷ್ಣನು ಮಡಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮುದ್ದಾದ ಕೈಗಳಿಂದ ತೆಗೆದು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಸೆದಾಡುತ್ತಾ ಗಲಭೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲು ಆ ಶಬ್ಧವನ್ನು ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ, ಕುಂಕುಮದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ (ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ) ಒಬ್ಬ ಗೋಪಿಕಾ ಸ್ತ್ರೀ ತನ್ನ ಕಿವಿಯಿಂದ ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಕುಪಿತಳಾಗಿ, ತನ್ನ ಹುಬ್ಬನ್ನು ಏರಿಸಿ ಬೆನ್ನೆಟ್ಟು ಬಂದರೆ ಅನಂತಶಯನನಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ, ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರಕೊಡದೇಯೇ, ಆ ಗೋಪಿಕೆಗೆ ಹೆದರಿದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಕಾಲಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನಂತೆ, ಆ ಲೀಲಾಮಯನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ನಮ್ಮನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ರಕ್ಷಿಸಲಿ! 

ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ನಕ್ಷತ್ರ, ನಿಜವಾದ ವಿಶ್ವದ ಏಕೈಕ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್ — ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ!

Attempt to convert this to Sanskrit (using ChatGPT): 

नक्षत्रसुतानुजोऽहनि कदाचित्
नक्षत्रस्थितं नवनीतम् ।
स्वनक्षत्रेण आदाय
स्वनक्षत्रेच्छया विकिरन् ॥

तस्य स्फुटितं निनादम्
नक्षत्रधारिणी काचित् ।
नक्षत्राख्या नक्षत्रराजमुखी
नक्षत्रेण श्रुत्वा कुपिता ॥

नक्षत्रं भ्रुकुटीं कृत्वा
तं पश्चाद् धावन्ती ।
नक्षत्रशयनः स भगवान्
नक्षत्रमपि न दत्त्वा ॥

स्वनिजमन्दिरे स्थित्वा
अन्यनक्षत्रे स्थितवान् ।
स श्रीकृष्णः सदा नः
रक्षतु निरन्तरम् ॥

• “Nakshatra-sutanu” means Balaraama, the son of Rohini; the younger brother (“anuja”) of that Nakshatra-suta is Shree Krishna. One day that Krishna…

• From inside the “nakshatra” — from a pot like the Makhaa Nakshatra — he took the navaneeta (butter) with his Hasta-nakshatra-like hand; that is, he took the butter from the pot with his tender hands.

• Then, just as it came to his chitta (“Chittaa Nakshatra”), he began throwing it everywhere — tossing it around in all directions as his mind pleased and creating a playful mess.

• That sound was heard by a gopika who was holding the Bharani-nakshatra (a kumkuma container) in her hand. Her name was Anuraadhaa (a name of a nakshatra), and she was nakshatra-raaja-mukhi — moon-faced and beautiful like the king of the nakshatras, the Chandra (moon).

• Hearing the noise with her shravana (“Shravana Nakshatra”) ears, she became angry and raised her eyebrow like the Poorva-nakshatra, and began running behind Krishna in anger.

• That Shree Krishna, who rests upon Ananta-Shesha (the “Aashlesha Nakshatra”), without giving her any uttara (“Uttara Nakshatra”) reply, went and stood in a corner — like standing in the Moola Nakshatra, his true abode being his own divine feet for his devotees.

• May that playful Shree Krishna always protect us.